Beyaz Taş Yığma, Genel

Özet :
Yeryüzünde hayatın başlaması ile beraber avcılıkla geçinen insanın, barınma ve sığınma isteği ile birlikte kendine özgü yapı yapma ihtiyacı doğmuştur. O günün yaşam şekli olan göçebeliğin sürdüğü bu dönemlerde ve çiftçiliğin, hayvancılığın neden olduğu yerleşik düzende, öncelikle barınmak için yapı ve anıt mezar fonksiyonlu yapılar öncelik olmuştur. Yaşamın gerektirdiği şartlardan dolayı bazen mağara gibi doğadaki mevcut mekanlar, bazen de kamış, saz, çalı, sırıktan, üstü çamurlu çim ya da tezekle sıvanarak yapılmış çatma kulübeler, deri veya yünlü kumaştan yapılan çadırlar ev olarak kullanılır.

Bu biçimde yapılan ev tiplerinin yanında anı/anıt mezarlarda büyük boyutlu taşlar yapımın esasını oluşturur. Menhir, dolmen denilen bu anıtlar, doğadaki mevcut taşın ya olduğu gibi ya da az işlenmesiyle elde edilir. Çakmak taşından yapılan aletler ilkel balta, kazma, çekiç gibi gereçlerle malzemenin biçimlendirilmesinin güç olduğu bu dönemlerde, doğanın sunduğu malzeme ancak olduğu gibi kullanılır. Malzemeyi işleyecek araç-gereçteki buluşlara bağlı olarak gelişen yapı teknolojisi genel hatlarıyla, Sanayi Devrimine kadar sürecek olan bir içerik kazanır.
Gelişmiş medeni çağımızda bütün ihtiyaçlarımızı doğadan elde etmemiz doğanın nedenli önemli olduğunu bize göstermektedir. Doğasını bozup kullandığımız ürünlerin ve yine doğamıza zarar vermekte olduğunu görmekteyiz. Bu sebeple geleneksel yapı malzemelerinin önemini daha iyi kavranıp doğru bir şekilde kullanılması gerekmektedir. Halen doğada olup bugüne kadar keşfi yapılmamış yapı malzeme türleri bulunmaktadır veya bulunmuş ve dar bir bölgede kullanılmış olup fakat ülkenin diğer bölgelerine tanıtılmamıştır. Türkiye de Elâzığ bölgesinde bulunan beyaz taş yıllardır yığma bina sistemlerinde kullanılmasına rağmen ancak bulunduğu bölgenin dışına çıkmamıştır. Günümüz imkanları ile bu taşın çıkarılması ve İşlenmesi daha da kolaylaşmış olup başarılı doğal bir yığma yapı malzemesi haline gelmiştir. taşın yapısı itibari ile günümüz teknolojisi işlendiğinde ekolojik ve doğal yığma yapılarımız için bir doğa mucizesi olarak karşımıza çıkmaktadır.
Anahtar kelimeler: geleneksel yapı türleri, doğal yapı malzemesi, sürdürülebilirlik, Elâzığ ve beyaz yapı taşı

ABSRTRACT
When beginning of life on earth developed, people living with hunting desired to sheltering and this caused a desire to make a unique structure. During these periods of nomadism, which was the lifestyle of that day, and in the settled order caused by farming and animal husbandry, the structures and monumental tombs were prioritized as shelter. Due to the conditions required by life, sometimes existing places in the nature such as caves, sometimes canes, reeds, shrubs, poles, muddy grass or dung covered with plastered huts, tents made of leather or woolen cloth are used as houses. In addition to the house types built in this way, large-scale stones in memorial / monumental tombs constitute the basis of construction. These monuments, called Menhir, dolmen, are obtained either by the existing stone in nature or by processing it less. Tools made of lighter stone, primitive ax, digging, hammer with tools such as the material is difficult to shape during this period, the material offered by nature was the only used tools. Building technology, which develops due to the inventions in the material processing equipment, generally gains a content that will last until the Industrial Revolution.
Receiving all requirements from the nature in developed modern age shows us why the nature is important. We see that the products we disrupt are again damaging our nature. For this reason, the importance of traditional building materials should be understood well and used correctly. There are still some types of building material that have been discovered in nature, also there are some materials have not been discovered yet, or they have been found and used in a narrow area but not introduced to other parts of the country. White stone, located in Elazig, has been used in masonry building system for years but it still did not come out of its region. With today’s facilities, the extraction and processing of this stone has become easier and has become a successful natural masonry building material. When the current technology is processed in terms of the structure of the stone, it emerges as a miracle of nature for our ecological and natural masonry structures.
Key words: traditional building types, natural building material, sustainability, Elâzığ and white building block

1. GİRİŞ
İlk yaşamın başlamasından sanayinin başlamasına kadar olan toplumlarda, taş, toprak, ahşap gibi doğal malzemelerin, insan gücü ile ve doğal yöntemlerle biçimlendirilmesinden oluşan yapıya GELENEKSEL YAPI denir.

Geleneksel yapılar malzemelerine ve yapım tekniklerine göre, kagir ve ahşap yapılar şeklinde incelenebilir. Taş ya da toprak malzemenin biçimle tekniği ilkelerine göre oluşturulan yapıya KAGIR YAPI denir. Taş, doğada bol bulunan bir malzemedir. Tarih öncesi çağlarda, araç-gereci yetkinliğinin sınırlı olması nedeniyle, doğada bulunduğu düzgün olmayan biçim ve boyut ile yapıda kullanılır. Ancak yüzyıllar içeren bir süreçten, insan, keşfettiği teknik olanaklarla taşa egemen olarak, onun yapıdaki kullanış biçimini değiştirir. Ocaktan çıkarılan taş istenilen boyut ve özelliklere getirilerek yapıya sokulur. Yeryüzünde doğada bulunan ve bölgesine göre farklılık gösteren taşların çeşidine göre yapılarda çeşitlilik göstermektedir.Yeterli taş kaynağı olmayan yörelerde toprak, yapı malzemesi olarak ortaya çıkar. Topraktan iki yolla yapı malzemesi elde edilir. Bunlardan biri toprağın su ve saman ile karıştırılıp, ayakla çiğnenerek, güneşte kurutulması ile oluşturulan geleneksel yapı malzemesine kerpiç denir. Kerpiç insanlık tarihi boyunca en eski ve yoğun kullanılmış yaygın olan bir yapı malzemesidir. Mezopotamya’ da Keldani ve Sümerler, Anadolu’ da Hititler kerpiç malzemeyi yoğun bir şekilde kullanmışlar. Günümüze kadar devam eden kerpiç yapım, -özellikle kırsal kesim- Anadolu konut mimarisinde önemli bir yere sahiptir.
Diğer toprak malzeme kerpicin güneşte kurutulmayıp, ateşte pişirilmesinden elde edilir ve PİŞMİŞ TOPRAK ya da TUGLA adını alır. Hafif olması, kolay işlenebilmesi tuğla yapımın gelişmesini sağlar. Asya ve Anadolu’ da pişmiş toprak malzemenin örneklerine rastlanır.
Eski toplumların yaşadığı bölgelere göre yapı malzemesi ve yapı şekli de o bölgenin doğal yapısına göre şekillenmekteydi örneğin ağacı bol olan bölgelerde yapı malzemesi olarak ahşap seçilir. Ve ağacın doğasının elverdiği şekilde evler yapılırdı, ağacın Kolay işlenebilmesi, depreme dayanıklı olması, yapının kısa sürede bitirilebilmesi yapı malzemesi olarak kullanımını teşvik eder. Ancak ahşap yapıların ömrünün az olması da yangın tehlikesi içermesi, çok kullanılmasını engellememiştir. Ormanca zengin kuzey ülkelerinde, Uzak Doğu’da örneklenen ahşap mimari geleneksel Anadolu konutunun önemli belirleyicisidir. Ahşap yapım iki biçimde uygulanır. Biri, ahşap kütüklerin üst üste konulmasıyla elde edilen AHŞAP YIGMA diğeri, dikme, taban, kuşak gibi ahşap parçaların bir araya getirilmesi ile elde edilen AHŞAP ISKELET yapı sistemleridir. Ahşap yığma sistem, DOĞU Karadeniz’inin bazı yörelerinde TARABA ve ÇANTI EV olarak adlandırılır. Anadolu’ da ahşap iskelet yapılarda iskelet arasında kalan boşluklarda dolgu malzemesi olarak kerpiç kullanıldığında elde edilen yapıya HIMIŞ YAPI denir.

2. DOĞAL BİR YAPI MALZEMESİ: ELAZIĞ BEYAZ TAŞ
Ülkemizin Elâzığ ili Karakoçan ilçesinde çokça bulunan beyaz taş olan ve yıllardır bu malzemeden yapılan yığma yapılar sadece bu taşın çıktığı bu bölgede sınırlı kalmış olup yurt çapında bilinmemektedir.
Bir bölgedeki iklim şartları, yeryüzü şekilleri, bitki örtüsü gibi unsuralar o bölgenin yaşam dilimi haline gelmektedir. Elâzığ ilimiz kışları soğuk ve sert, yazları kurak ve sıcak geçer dolayısı ile yapılarda kullanılacak malzeme bu iklim kriterlerine göre olmalıdır. Yazın serin, kışın ise mekanların sıcak olması gerekmektedir. Bu bölgelerde geçmişten bu günümüze gelen farklı klasik malzeme türleri kullanılmıştır. Bunların başında kerpiç, klasik taş duvarlardan oluşmaktadır. Bu bölgemizde orman özelliği bakımında zayıf olduğundan dolayı ahşap yapıya rastlamak mümkün değildir. Geçmiş dönemlerde beyaz taştan yapılmış örneklere rastlamak mümkün ancak doğada hazır bir şekilde bulanamadığında dolayı çokça kullanılamamıştır. Ancak son dönemlerde bu taşın çıkarılma tekniklerinin kolaylaşması ile beraber gönümüz koşullarında sıkça bu taştan yapılmış yapı görmek mümkün hale gelmiştir. Beyaz taş yığma sistem için kolay işlenebilen basınç dayanımı yüksek kütlece hafif ve yalıtım değeri yüksek olan bir doğa mucizesidir. Taşın çıktığı bölgede yoğun bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Bölge insanı tarafından halen tercih edilen bir yapı malzemesidir.

Beton öncesi dönemlerde topraklı harç ile örülür ve İçten topraklı harç ile sıvanırdı, beyaz yığma taş duvarlar için dıştan sıvaya ihtiyaç duyulmaz ve yapısı ve rengi itibari ile estetik bir görüntüye sahiptir. Taşın kaynağı, çoğu yerin 3 ile 4 m altında olması sebebi ile eski dönemlerde çıkarılması güç olduğu için sadece doğal yollarla dışarıya çıkmış olan ile yetinirdi. Ancak günümüzdeki makine imkanları ile çok kolay bir şekilde taşın kaynağına ulaşılmakta ve çok rahat bir şekilde çıkarılmaktadır. Bölgede bu taşın yapısına uygun yontma el aletleri geliştirilmiş, özel taş ustaları tarafından küp şekline getirilir şekil 4 ve 5’te olduğu gibi ve özellikle yapının köşe taşı olarak kullanılırdı. Taşın bulunma miktarına göre yapıda kullanılırdı. Şayet taş miktarı az ise yapının köşe taşları bu beyaz taştan yapılır, geri kalan kısım siyah taştan yapılırdı.

Eğer yeteri miktarda taş var ise yapının tümü bu taştan yapılırdı. Günümüz teknoloji ile kaynağından çıkarılıp ve yine özel sulu kesim tezgahlarında istenilen ebatlarda ve yüzeyleri çok düzdün homojen bir yapı taşı elde edilmektedir. Günümüz koşullarında beton harç ile yapılan yığma yapılar harçlı derzler ile çok daha güzel bir görüntü elde edilir, beyaz taş duvarlar dışarıdan sıvaya ihtiyaç duymaz ve bembeyaz bir yüzey elde edilir veya siyah taş ile karma bir sistemde kullanılmaktadır.